Trang chủ

Kinh nghiệm dạy và học

Một số phương pháp giúp học sinh lớp 3 giải tốt bài toán liên quan đến rút về đơn vị
Ngày đăng 08/02/2012 | 12:00 | Lượt xem: 510

Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần vào việc hình thành và phát triển những cơ sở ban đầu rất quan trọng ở nhân cách con người. Trong các môn học ở tiểu học cùng với môn Tiếng Việt, môn Toán có vị trí rất quan trọng vì: Các kiến thức, kĩ năng của môn Toán có rất nhiều ứng dụng trong cuộc sống, chúng rất cần thiết cho người lao động, rất cần thiết để học các môn học khác và học tiếp Toán ở Trung học. Các kiến thức, kĩ năng của môn Toán ở tiểu học được hình thành chủ yếu bằng thực hành, luyện tập và thường xuyên được ôn tập, củng cố, phát triển, vận dụng trong học tập và trong đời sống.

               Như chúng ta đã biết, căn cứ vào sự phát triển tâm, sinh lí của học sinh Tiểu học mà cấu trúc nội dung môn Toán rất phù hợp với từng giai đoạn phát triển của học sinh. ở lớp 3, các em được học các kiến thức, kĩ năng ở thời điểm kết thúc của giai đoạn 1, chuẩn bị học tiếp giai đoạn sau, cho nên các em phải nắm được chắc tất cả các cơ sở ban đầu về giải toán nói riêng, tất cả các kĩ năng khác nói chung. Đặc biệt, ở lớp 3 sang học kì II, các em bắt đầu được làm quen với các dạng  toán hợp cơ bản, trong đó có dạng toán liên quan rút về đơn vị. Dạng toán này có rất nhiều ứng dụng trong thực tế, nó đòi hỏi các em phải có kĩ năng giải toán tốt, kĩ năng ứng dụng thực tế trong hàng ngày,sau đây tôi sẽ trình bày một số phương pháp: "Giúp các em học sinh lớp 3 giải  tốt bài toán liên quan đến rút về đơn vị".

   1/Phương pháp chung để giải các bài toán:

           Mỗi bài toán các em có làm tốt được hay không đều phụ thuộc vào các phương pháp giải toán được vận dụng ở mỗi bước giải bài toán đó. Cho nên, chúng ta cần hướng dẫn học sinh nắm được các bước giải bài toán như sau:

    * Bước 1: Đọc kĩ đề toán.

    * Bước 2: Tóm tắt đề toán.

  * Bước 3: Phân tích bài toán.

  * Bước 4: Viết bài giải.

  * Bước 5: Kiểm tra lời giải và đánh giá cách giải.

     Cụ thể yêu cầu đối với học sinh như sau:

   a/ Đọc kĩ đề toán: Học sinh đọc ít nhất 3 lần mục đích để giúp các em nắm được ba yếu tố cơ bản. Những " dữ kiện" là những cái đã cho, đã biết trong đầu bài, "những ẩn số" là những cái chưa biết và cần tìm và những "điều kiện" là quan hệ  giữa các dữ kiện với ẩn số.

            Cần tập cho học sinh có thói quen và từng bước có kĩ năng suy nghĩ trên các yếu tố cơ bản của bài toán, phân biệt và xác định được các dữ kiện và điều kiện cần thiết liên qua đến cái cần tìm, gạt bỏ các tình tiết không liên quan đến câu hỏi, phát hiện được các dữ kiện và điều kiện không tường minh để diễn đạt một cách rõ ràng hơn. Tránh thói quen xấu là vừa đọc xong đề đã làm ngay.

   b/ Tóm tắt đề toán: Sau khi đọc kĩ đề toán, các em biết lược bớt một số câu chữ, làm cho bài toán gọn lại, nhờ đó mối quan hệ giữa cái đã cho và một số phải tìm hiện rõ hơn. Mỗi em cần cố gắng tóm tắt được các đề toán và biết cách nhìn vào tắt ấy mà nhắc lại được đề toán.

            Thực tế có rất nhiều cách tóm tắt bài toán, nếu các em càng nắm được nhiều cách tóm tắt thì các em sẽ càng giải toán giỏi. Cho nên, khi dạy tôi đã truyền đạt các cách sau tới học sinh:

* Cách 1: Tóm tắt bằng chữ.

*  Cách 2: Tóm tắt bằng chữ và dấu.

* Cách 3: Tóm tắt bằng sơ đồ đoạn thẳng.

* Cách 4: Tóm tắt bằng hình tượng trưng.

* Cách 5: Tóm tắt bằng lưu đồ.

* Cách 6: Tóm tắt bằng sơ đồ Ven.

* Cách 7: Tóm tắt băng kẻ ô.

          Tuy nhiên tôi luôn luôn hướng các em chọn cách nào cho hiểu nhất, rõ nhất,  điều đó còn phụ thuộc vào nội dung từng bài.

    c/ Phân tích bài toán: Sau khi tóm tắt đề bài xong, các em tập viết phân tích đề bài để tìm ra cách giải bài toán. Cho nên, ở bước này, giáo viên cần sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp, thiết lập cách tìm hiểu, phân tích bài toán theo sơ đồ dưới dạng các câu hỏi thông thường:

-          Bài toán cho biết gì?

    - Bài toán hỏi gì?

         -  Muốn tìm cái đó ta cần biết gì?

         - Cái này biết chưa?

         - Còn cái này thì sao?

         - Muốn tìm cái chưa biết ta cần dựa vào đâu? Làm như thế nào?

          Hướng dẫn học sinh phân tích  xuôi rồi tổng hợp ngược lên, từ đó các em nắm bài kĩ hơn, tự các em giải được bài toán.

     d/ Viết bài giải: Dựa vào sơ đồ phân tích, quá trình tìm hiểu bài, các em sẽ dễ dàng viết được bài giải một cách đầy đủ, chính xác. Giáo viên chỉ việc yêu cầu học sinh trình bày đúng, đẹp, cân đối ở vở là được, chú ý câu trả lời ở các bước phải đầy đủ, không viết tắt, chữ và số phải đẹp.

      e/ Kiểm tra lời giải và đánh giá cách giải:

          Qua quá trình quan sát học sinh giải toán, chúng ta dễ dàng thấy rằng học sinh thường coi bài toán đã giải xong khi tính ra đáp số hay tìm được câu trả lời. Khi giáo viên hỏi: " Em có tin chắc kết quả là đúng không?" thì nhiều em lúng túng. Vì vậy việc kiểm tra , đánh giá kết quả là không thể thiếu khi giải toán va phải trở thành thói quen đối với học sinh. Cho nên khi dạy giải toán, chúng ta cần hướng dẫn các em thông qua các bước:

          - Đọc lại lời giải.

          - Kiểm tra các bước giải xem đã hợp lí yêu cầu của bài chưa, các câu văn diễn đạt trong lời giải đúng chưa.

          - Thử lại các kết quả vừa tính từ bước đầu tiên.

          - Thử lại kết quả đáp số xem đã phù hợp với yêu cầu của đề bài chưa.

            Đối với học sinh giỏi, giáo viên có thể hướng các em nhìn lại toàn bộ bài giải, tập phân tích cách giải, động viên các em tìm các cách giải khác, tạo điều kiện phát triển tư duy linh hoạt, sáng tạo, suy nghĩ độc lập của học sinh.                                                                                                    2/ Phương pháp giải bài toán liên quan đến rút về đơn vị bằng phép tính chia ,nhân ( kiểu bài 1):

             Để học sinh nắm chắc phương pháp giải kiểu bài toán này, tôi đã tiến hành dạy ngay ở trên lớp theo phương pháp và hình thức sau:

     a/  Kiểm tra bài cũ: Để nhắc lại kiến thức cũ và chuẩn bị cho kiến thức mới cần truyền đạt, tôi ra đề như sau:

"Mỗi can chứa được 5 lít mật ong. Hỏi 7 can như vậy chứa được bao nhiêu lít mật ong?"

        Với bài này, học sinh dễ dàng giải được như sau:

                                         Bài giải.

                Bảy can như vậy chứa được số lít mật ong là:

                                   5 x 7 = 35 ( l)

                                                     Đáp số: 35 l mật ong.

           Sau đó, tôi yêu cầu học sinh nhận dạng toán đã học và giải thích cách làm, đồng thời cho học sinh nhắc lại quy trình của giải một bài toán.

b/ Bài mới:

* Giới thiệu bài: Dựa vào bài toán kiểm tra bài cũ, giáo viên vừa củng cố, vừa giới thiệu bài ngày hôm nay các em được học.

* Hướng dẫn học sinh giải bài toán 1: Có 35 l mật ong chia đểu vào 7 can. Hỏi mỗi can có mấy lít mật ong?

    - Giáo viên yêu cầu học sinh đọc đầu bài( 3 em).

    - Hướng dẫn học sinh tóm tắt bài toán ( sử dụng phương pháp hỏi đáp):

         + Bài toán cho biết gì? (35 lít mật ong đổ đều vào 7 can).

         + Bài toán hỏi gì? ( 1 can chứa bao nhiêu lít mật ong).

         + Giáo viên yêu cầu học sinh nêu miệng phần tóm tắt để giáo viên ghi bảng:

                                           7 can: 35 l

                                           1 can:? l .

    - Hướng dẫn học sinh phân tích bài toán để tìm phương pháp giải bài toán.

    - Giáo viên yêu cầu học sinh làm vào bảng con.

    - Giáo viên đưa bài giải đối chiếu.

                                                 Bài giải

Số lít mật ong có trong mỗi can là:

35 : 7 = 5 (l)

                                                          Đáp số: 5 l mật ong.

       - Giáo viên củng cố cách giải: Để tìm 1 can chứa bao nhiêu lít mật ong ta làm phép tính gì? ( phép tính chia).

       -  Giáo viên giới thiệu. Bài toán cho ta biết số lít mật ong có trong 7 can, yêu cầu chúng ta tìm số lít mật ong trong 1 can, để tìm được số lít mật ong trong 1 can, chúng ta thực hiện phép chia. Bước này gọi là rút về đơn vị, tức là tìm giá trị của một phần trong các phần.

       - Giáo viên cho học sinh nêu miệng kết quả một số bài toán đơn giản để áp dụng, củng cố như:

                                 5 bao: 300kg  hoặc 3 túi : 15 kg

                                  1 bao? kg               1 túi : ? kg

  * Hướng dẫn học sinh giải bài toán 2: Có 35 lít mật ong cia đèu vào 7 can. Hỏi 2 can có mấy lít mật ong?

   - Giáo viên yêu cầu học sinh đọc kĩ đầu bài ( 3 lần).

   - Yêu cầu học sinh nêu tóm tắt bài toán – Giáo viên ghi bảng( Phương pháp hỏi đáp).

                             7 can : 35 lít

                             2 can : ? lít.

      - Hướng dẫn học sinh phân tích bài toán: ( Phương pháp hỏi đáp)

                    + Muốn tính được số lít mật ong có trong 2 can ta phải biết gì? ( 1 can chứa được bao nhiêu lít mật ong)

                    +Làm thế nào để tìm được số lít mật ong có trong 1 can? ( Lấy số lít mật ong trong 7 can chia cho 7).

                     + Yêu cầu học sinh nhẩm ngay 1 can: ? l.

                     + Yêu cầu học sinh nêu cách tính 2 can khi đã biết 1 can.

(Lấy số lít mật ong có trong 1 can nhân với 2).

      - Một học sinh nêu lần lượt bài giải. Giáo viên ghi bảng.

                                           Bài giải

                         Số lít mật ong có trong mỗi can là:

                                    35 : 7 = 5 (l)

                          Số lít mật ong có trong 2 can là:

                                       5 x 2 = 10 (l)

                                                Đáp số:10l mật ong.

      - Yêu cầu học sinh nêu bước nào là bước rút về đơn vị: Bước tìm số lít mật ong trong 1 can gọi là bước rút về đơn vị.

        -  Hướng dẫn học sinh củng cố dạng toán – kiểu bài 1:

            Các bài toán có liên quan đến rút về đơn vị thường được giải bằng 2 bước:

        +Bước 1: Tìm giá trị một đơn vị ( giá trị một phần trong các phần bằng nhau) . Thực hiện phép chia.

        + Bước 2: Tìm giá trị của nhiều đơn vị cùng loại( giá trị của nhiều phần bằng nhau) . Thực hiện phép nhân.

        + Học sinh nhẩm thuộc, nêu lại các bước.

           -  Hướng dẫn học sinh làm bài tập áp dụng.

         - Giáo viên nêu miệng, ghi tóm tắt lên bảng, học sinh nêu kết quả và giải thích cách làm như.

3 túi : 45 kg              hoặc : 4 thùng  : 20 gói.

 12 túi : ? kg.                       5 thùng :  ? gói.

        Sau khi học sinh nắm chắc cách giải bài toán ở kiểu bài này, chúng ta cần tiến hành hướng dẫn học sinh luyện tập.

c/Luyện tập:

         Khi tiến hành hướng dẫn học sinh luyện tập qua từng bài, giáo viên cần thay đổi hình thức luyện tập.

   Bài 1:   - Hướng dẫn học sinh thảo luận chung cả lớp, sau đó 1 học sinh tóm tắt và giải bài toán trên bảng, cả lớp làm vào vở.

                     -  Củng cố bước rút về đơn vị.

                     - Củng cố các bước giải bài toán này.

   Bài 2: - Học sinh thảo luận và làm việc theo nhóm đôi.

                   - Yêu cầu 1 cặp học sinh trình bày bảng – Giáo viên kiểm tra các kết quả của cả lớp.

                   - Yêu cầu học sinh nêu  bước rút về đơn vị.

                   - Củng cố cách thực hiện 2 bước giải bài toán.

Bài 3: Hướng dẫn học sinh chơi trò chơi ghép hình.

d/ Củng cố dặn dò:

          -  Học sinh tự nêu các bước, cách thực hiện giải bài toán có liên quan đến rút về đơn vị ( kiểu bài 1)

          - Giao thêm bài về nhà dạng tương tự để hôm sau kiểm tra.

          - Qua mỗi lần luyện tập xen kẽ, giáo viên đều củng cố cách làm ở kiểu bài 1 là: + Bài giải được thực hiện qua 2 bước:

             Bước 1: ( Bước rút về đơn vị) Tìm giá trị 1 đơn vị ( Giá trị 1 phần). ( phép chia).

            Bước 2: Tìm nhiều đơn vị ( từ 2 trở lên) ( phép nhân).

                    + Nhấn mạnh cốt chính của kiểu bài 1 là tìm giá trị của nhiều đơn vị ( nhiều phần).

          - Khi học sinh đã nắm chắc kiểu bài 1 thì các em dễ dàng giải được kiểu bài 2.

3/ Phương pháp giải bài toán liên quan đến rút về đơn vị giải bằng 2 phép tính chia: ( Kiểu bài 2)

           Khi dạy kiểu bài 2 này, tôi cũng dạy các bước tương tự. Song để học sinh dễ nhận dạng, so sánh phương pháp giải 2 kiểu bài, khi kiểm tra bài cũ, tôi đưa đề bài lập lại của kiểu bài 1: " Có 35 lít mật ong rót đều vào 7 can . Hỏi 2 can đó có bao nhiêu lít mật ong". Mục đích là vừa kiểm tra, củng cố phương pháp giải ở kiểu bài 1, cũng là để tôi dựa vào đó hướng các em tới phương pháp giải ở kiểu bài 2( giới thiệu bài).

        Bài toán ở kiểu bài 2 có dạng sau: Có 35 lít mật ong đựng đều  vào 7 can. Nếu có 10 lít mật ong thì đựng đều vào mấy can như thế?

         - Cách tổ chức, hướng dẫn học sinh cũng như ở kiểu bài 1.

         - Khi củng cố, học sinh nêu được ở bước 1 là bước rút về đơn vị và các bước thực hiện bài giải chung của kiểu bài 2 này.

             + Bước 1:: Tìm giá trị 1 đơn vị ( giá trị 1 phần). ( đây là bước rút về đơn vị) . ( phép chia).

            + Bước 2: Tìm số phần (số đơn vị) ( phép chia).

            Sau mỗi bài tập, chúng ta lại củng cố lại một lần, các em sẽ nắm chắc phương pháp hơn. Đặc biệt khi học xong kiểu bài 2 này, các em dễ nhầm với cách giải ở kiểu bài 1. Cho nên, chúng ta phải hướng dẫn học sinh cách kiểm tra, đánh giá kết quả bài giải ( thử lại theo yêu cầu của bài).

Ví dụ: Các em đặt kết quả tìm được vào phần tóm tắt của bài các em sẽ thấy được cái vô lí khi thực hiện sai phép tính của bài giải như:

                   35 l : 7 can.                             35 l : 7 can

                   10 l : 2 can ( đúng)                  10 l : 50can ( vô lí).

         Từ đó các em nắm chắc phương pháp giải kiểu bài 2 tốt hơn, có kĩ năng , kĩ xảo tốt khi giải toán.

     *  Tóm lại:  Trên đây là một số phương pháp hướng dẫn các em học sinh lớp 3 giải tốt dạng toán: Bài toán liên quan đến rút về đơn vị, tôi tin rằng nếu chúng ta làm được thì các em nắm được phương pháp giải dạng toán này rất tốt và chắc chắn, tránh được những sai sót có thể xảy ra. Các em sẽ có được tinh thần phấn khởi, tự tin khi giải toán. Kết quả học tập sẽ cao

 

Người viết

Phạm Hà- GVK3